2009-06-01 15:07
 Oceń wpis
   

VAT w szkodach całkowitych i prawo żądania od ubezpieczyciela zapłaty VAT-u za szkodę wyrządzoną przedsiębiorcy.

                                                                                                                               Wojciech Fallach

VAT jest podatkiem naliczanym na podstawie ustawy z dnia 11 marca 2004 roku o podatku od towarów i usług (Dz.U. Nr 54, poz. 535 z późn. zm.). Wskazując na zakres przedmiotowy obowiązywania tej daniny właściwym będzie posłużenie się definicją negatywną, którą ustawodawca zawarł w art. 6 cytowanej ustawy. W świetle tej normy podatku VAT nie stosuje się wyłącznie do transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części oraz do czynności, które nie mogą być przedmiotem prawnie skutecznej umowy.

Definicja pozytywna zawarta w art. 5 ustawy wskazuje, że każde odpłatne nabycie towarów lub usług na terytorium kraju, eksport albo import towarów oraz wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów za wynagrodzeniem na terytorium kraju albo wewnątrzwspólnowa dostawa towarów podlega opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług.

Co wspólnego mają normy prawa publicznego i jak mogą wpływać na wielkość szkody, której refundacji poszkodowany może domagać się na podstawie norm prawa prywatnego?

Czy podstawowy, zarazem zupełny podział norm prawnych na publiczne i prywatne może się przenikać i mieć na siebie wpływ? Okazuje się, że tak.

1. Podatek VAT w przypadku szkód częściowych.

Kwestia podatku VAT była już przedmiotem sporów prawnych rozstrzyganych na poziomie Uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego. W sprawie o sygnaturze akt III CZP 150/2006 w Uchwale z dnia 17 maja 2007 roku (OSNC 2007/10, poz. 144) SN stanął na stanowisku, że cyt.: „Odszkodowanie przysługujące na podstawie umowy ubezpieczenia OC posiadacza pojazdu mechanicznego za szkodę powstałą w związku z ruchem tego pojazdu, ustalone według cen części zamiennych i usług, obejmuje kwotę podatku od towarów i usług (VAT) w zakresie, w jakim poszkodowany nie może obniżyć podatku od niego należnego o kwotę podatku naliczonego”.

Podobną kwestią zajął się Sąd Najwyższy rozpatrując w dniu 22 kwietnia 1997 roku sprawę o sygnaturze akt III CZP 14/97, której sentencja brzmi cyt.: „Odszkodowanie za szkodę poniesioną przez podatnika podatku VAT na skutek zniszczenia rzeczy, ustalone według ceny rzeczy, nie obejmuje podatku VAT mieszczącego się w tej cenie, w zakresie, w jakim poszkodowany może obniżyć należny od niego podatek o kwotę podatku naliczonego przy nabyciu rzeczy” (OSNC 1997/8, poz. 103).

Nie są to jedyne przykłady spraw, w których Sądy podejmowały się rozstrzygnięć w zakresie uznawania albo nieuznawania podatku VAT za część szkody majątkowej. Jednak wszystkie tego typu sprawy obejmowały szkody, których poszkodowani podejmowali się naprawy poprzez odbudowę rzeczy zniszczonej.

2. Podatek VAT w przypadku szkód całkowitych.

Legalna definicja szkody całkowitej w normach prawa prywatnego nie występuje. Za normą art. 363 § 1 k.c. można uznać, że szkodą całkowitą będzie niemożność przywrócenia stanu poprzedniego albo nadmierne dla zobowiązanego trudności lub koszty zmierzające do naprawienia szkody.

Pojęcie szkody całkowitej zostało także wprowadzone do stosunku umowy ubezpieczenia. W przeważających przypadkach ubezpieczeń komunikacyjnych auto-casco za taką ubezpieczyciele uważają szkodę, gdy wartość jej naprawy przekroczy 60 – 80 % wartości pojazdu z dnia zdarzenia. W relacjach umownych między konsumentami a ubezpieczycielami pojęcie to zostało narzucone w treści wzorca umownego występującego w postaci ogólnych warunków ubezpieczenia, jako jeden ze sposobów wykonania umowy. Niestety ten sposób realizacji umowy ubezpieczenia jest stosowany także do przedsiębiorców, którzy ubezpieczony pojazd zakupili na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej z prawem do odliczania podatku VAT naliczonego przy zakupie środków trwałych.

Zatem problem nieujmowania podatku VAT w wysokości szkody całkowitej dotyczy wyłącznie podmiotów, które z owego prawa do odliczenia skorzystały po zakupie pojazdu. Poza problemem pozostaje podatek VAT naliczony przy zakupie części zamiennych i usług do naprawy, gdyż po pierwsze został on przez Sąd Najwyższy rozstrzygnięty, po drugie dotyczy szkód częściowych, które pozostają poza poruszonym tematem.

Szkoda całkowita w myśl stosowanych w ubezpieczeniach gospodarczych wzorców umownych występuje w dwóch przypadkach:

2.1. Kradzież albo unicestwienie przedmiotu ubezpieczenia.

Możemy zaliczyć do nich szkody, w wyniku których rzecz uległa kradzieży, całkowitemu spaleniu, zatopieniu, zatonięciu itp. W przypadku kradzieży wypowiedział się Urząd Skarbowy Kraków – Stare Miasto w postanowieniu z dnia 31 stycznia 2005 roku o sygnaturze PP-1/443 1/12/114 516/124/05. W sprawie tej US pozytywnie rozstrzygnął wątpliwości podatnika spowodowane kradzieżą pojazdu, z tytułu zakupu którego podatnik uprzednio odliczył naliczony podatek VAT. Wątpliwość owa poruszała kluczową kwestię w artykule, czy podatnik ma obowiązek dokonania zwrotu odliczonego przy zakupie, skradzionego następnie pojazdu, podatku VAT w sytuacji, kiedy traci jego posiadanie. W postanowieniu US stanął na stanowisku sprzyjającym podatnikowi, zgodnie z którym podatnik nie miał obowiązku dokonywania korekty (zwrotu) odliczonego podatku VAT, naliczonego przy zakupie i wprowadzeniu pojazdu do ewidencji środków trwałych przedsiębiorstwa w przypadku, gdy pojazd ten podatnikowi skradziono.

Podstawą prawną postanowienia stały się normy ustawy o VAT, art. 5 ust. 1 pkt 1, zgodnie z którym opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, zwanym dalej „podatkiem”, podlegają m.in. odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju. Kradzież do odpłatnej dostawy nie należy.

Ponadto US w Krakowie – Stare Miasto powołał się na to, że odszkodowanie wypłacone z tytułu kradzieży pojazdu nie obejmuje podatku VAT, przywołując na tę okoliczność orzeczenia SN w sprawach - Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1997 r. III CZP 14/97 (OSNC 1997/8 poz. 103), oraz Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1998 r. III CZP 42/98 (OSNC 1999/4 poz. 69), zgodnie z którą: „odszkodowanie za szkodę w majątku służącym do działalności opodatkowanej nie powoduje utraty prawa do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego przy nabyciu towarów i usług”.

Jednak podstawową przesłanką powyższego rozstrzygnięcia jest fakt wynikający z tego, że na podstawie art. 91 ust. 5 w zw. z ust. 4 ustawy o VAT obowiązek korekty (zwrotu) podatku VAT dotyczy wyłącznie sprzedaży towaru. Kradzież tych przesłanek nie spełnia.

2.2. Nieopłacalność naprawy i sprzedaż pozostałości.

Szkoda auto-casco ujęta przez ubezpieczyciela, jako całkowita obejmuje zdarzenia, w wyniku których doszło do uszkodzenia przedmiotu ubezpieczenia w stopniu faktycznie lub umownie wskazującym na zasadność odstąpienia od naprawy pojazdu. W przypadku likwidacji szkody tzw. „całkowitej” chodzi o wyliczenie wysokości szkody majątkowej, której naprawa jest uznana za nieopłacalną w ramach restytucji naturalnej, a do jej naprawienia dochodzi wyłącznie poprzez restytucję pieniężną, z uwzględnieniem kwoty uzyskanej ze sprzedaży pozostałości po szkodzie.

W tym zakresie należy postawić pytanie, jak kształtuje się prawo podatnika do odliczenia podatku naliczonego przy zakupie np. pojazdu wykorzystywanego do działalności gospodarczej w przypadku sprzedaży jego pozostałości po szkodzie.

Regulacja danin publicznych jest domeną prawa publicznego, co pozwala uznać jej prymat nad prawem prywatnym, a tym samym należy przyjąć, że rozmiar szkody może być regulowany poprzez wielkość obciążeń publicznoprawnych, jeśli występują one w związku ze szkodą w ubezpieczonym środku trwałym. Co więcej treść art. 821 k.c. informuje, że przedmiotem ubezpieczenia majątkowego może być każdy interes majątkowy, także więc rozmiar obowiązkowych danin, które wpływają na obciążenie finansowe posiadacza tytułem powstałej szkody.

Podkreślenia wymaga to, że w omawianej szkodzie majątkowej mamy do czynienia, z jednej strony z wielkością straty w samym przedmiocie ubezpieczenia, z drugiej z zobowiązaniem finansowym wobec skarbu państwa z tytułu korekty VAT-u w związku ze sprzedażą pozostałości po szkodzie.

Zgodnie z art. 91 ustawy o VAT podatnik został przez ustawodawcę zobowiązany do korekty VAT-u, którego miał prawo do odliczenia przy nabyciu towarów. Dla towarów korekta obejmuje okres pięciu lat pod warunkiem, że ich początkowa wartość nie przekraczała 15 tysięcy złotych. Ustawodawca przyznał podatnikowi prawo do odliczenia podatku naliczonego przy zakupie środka trwałego pod warunkiem wykorzystywania go w działalności przez okres co najmniej pięciu lat. Skrócenie tego okresu, poprzez między innymi sprzedaż powoduje obowiązek zwrotu odliczonego VAT-u proporcjonalnie dla okresu, jaki pozostał od roku, w który dokonano sprzedaży do upływu owych pięciu lat. Obciążeń finansowych, wynikających z cytowanej normy prawa podatkowego ubezpieczyciel nie uwzględnia. Pozostaje zatem luka polegająca występowaniu u przedsiębiorców szkód, których w części obejmujące podatek VAT ubezpieczyciele niesłusznie nie akceptują.

 

W podobnej sprawie, na wniosek podatnika interpretacji ustawowych zasad korekty podatku VAT, odliczonego po zakupie pojazdu w sytuacji odsprzedaży tego pojazdu po ponad sześciomiesięcznym okresie używania, dokonał Pierwszy Urząd Skarbowy w Lublinie. Postanowieniem z dnia 21 września 2005 roku w sprawie o sygn. akt D-3/443/46/05 Naczelnik PUS w Lublinie uznał interpretację podatnika, opowiadającego się za brakiem podstaw do żądania zwrotu - korekty odliczonego przy zakupie nowego pojazdu VAT-u za nieprawidłową. Podatnik stał na stanowisku, że skoro dokonuje sprzedaży pojazdu używanego, ze zwolnieniem od podatku VAT, to nie powstaje obowiązek zwrotu podatku naliczonego przy jego zakupie. Taka interpretacja jest jednak błędna.

Stanowisko Naczelnika US w Lublinie potwierdził Dyrektor Izby Skarbowej w Lublinie, który w decyzji z dnia 23 stycznia 2006 roku uznał, że odpłatne zbycie towarów, od zakupu których pierwotnie podatnik dokonał odliczenia podatku VAT powoduje powstanie obowiązku po stronie podatnika polegającego na zwrocie odliczonego podatku w części dotyczącej pozostałego do okresu 5 lat od daty zakupu, nieużytkowania pojazdu.

Zgodnie z art. 91 ust. 4 ustawy o VAT zwrotu odliczonego podatku dokonuje się w całości, jeżeli zbycie towaru nastąpiło zanim upłynął pierwszy pełny rok użytkowania.

Zatem w celu wyliczenia szkody w pojeździe należy wziąć pod uwagę różnicę pomiędzy wartością pojazdu sprzed zdarzenia a wartością pozostałości oraz w przypadku zbycia pozostałości przez podatnika VAT uwzględnić wielkość VAT-u odliczonego przy zakupie pojazdu, a który podlega korekcie (zwrotowi).

Do szczególnych przypadków należeć będzie powstanie szkody całkowitej w nowym, jednorocznym pojeździe. Jeżeli ubezpieczyciel zmusi podatnika do zbycia pozostałości aby w całości mógł zrefundować szkodę, to do jej pełnej restytucji niezbędna będzie dopłata odszkodowania w wysokości podatku VAT odliczonego przez podatnika przy zakupie pojazdu.

Obecnie ubezpieczyciele stosują w praktyce zasadę, zgodnie z którą jeśli podatnik – ubezpieczający miał możliwość dokonania odliczenia naliczonego przy zakupie pojazdu podatku VAT, to wypłacane odszkodowanie nie obejmuje tego podatku.

Taka interpretacja przepisów podatkowych rodzi poważne wątpliwości i jedynie granica przyjętej sumy ubezpieczenia, odpowiadającej wartości netto pojazdu, pozwala ubezpieczycielowi uniknąć wypłaty odszkodowania obejmującego obowiązkową korektę VAT-u. Jednak jeśli ubezpieczyciel wypłaca odszkodowanie stanowiące tzw. różnicę miedzy wartością pojazdu a wartością pozostałości, to jest miejsce na uwzględnienie ekonomicznych skutków obowiązkowej korekty VAT-u. Znalazłby wówczas zastosowanie także warunek w obronie interesów ubezpieczyciela polegający na udowodnieniu sprzedaży przez poszkodowanego pozostałości po szkodzie poprzez złożenie kopii faktury sprzedaży pojazdu.

Uważam, że w przypadku szkód naprawianych z tytułu umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych poszkodowany ma prawo żądać naprawienia także części szkody, która jest wynikiem obowiązkowego zwrotu VAT-u odliczonego przy zakupie następnie uszkodzonego i odsprzedawanego wraku. W przypadku ubezpieczeń dobrowolnych brak zastrzeżenia ze strony ubezpieczyciela także stwarza taką możliwość, pod warunkiem jednak istnienia sumy ubezpieczenia zdolnej do pokrycia kwoty zwracanego podatku.

Dokonując zatem oceny szkody należy mieć także na względzie konieczność korekty podatku VAT odliczonego przy zakupie pojazdu, a który należy oddać do Urzędu Skarbowego w przypadku szkód całkowitych i sprzedaży pozostałości po szkodzie.

3. Proponowane rozwiązanie.

Znacznym ułatwieniem będzie żądanie przez ubezpieczonego przejęcia przez ubezpieczyciela owej pozostałości. Ponieważ tylko odpłatna dostawa towaru (sprzedaż) zobowiązuje podatnika do korekty odliczonego VAT-u, przejęcie przez ubezpieczyciela pozostałości po szkodzie i wypłata odszkodowania odpowiadającego wartości pojazdu przed zdarzeniem powoduje, że nie występuje obowiązek korekty VAT-u.

Jeśli ubezpieczyciel nie będzie zainteresowany powyższym rozwiązaniem, w przypadku nieznacznej wartości pozostałości (oscylującej w granicach wysokości należnego zwrotu VAT-u) proponuję wezwać ubezpieczyciela do przejęcia pozostałości pod rygorem jej utylizacji w postaci złomowania. W tym przypadku nie dojdzie do sytuacji odpłatnego przekazania pojazdu, zatem obowiązek zwrotu podatku VAT byłby wątpliwy. Jednak interpretacji podatkowej dla takiego rozwiązania jak dotąd nie wydano.

Tagi: podatki/a>, ubezpieczenia/a>, prawo/a>, odszkodowania/a>, vat/a>, roszczenia/a>, szkoda całkowita/a>